Interview Joop Gravesteijn

Hoe nauwkeurig was Mesdag eigenlijk?
We vragen het Joop Gravesteijn

Speciaal voor de tentoonstelling “Vanaf het hoogste punt: Landmeten in Mesdags tijd” is door studenten van de TU Delft onder leiding van hoogleraar Ramon Hanssen (Geoscience & Remote Sensing) een landmeetexperiment op het Panorama uitgevoerd. Het doel was te achterhalen waar Mesdag precies heeft gestaan op het Seinpostduin bij het maken van zijn Panorama. Hoe nauwkeurig was Mesdag eigenlijk en hoeveel artistieke vrijheid veroorloofde hij zich? De bijzondere resultaten van deze ‘landmeting in het verleden’ worden in de tentoonstelling gepresenteerd en toegelicht. 

Kunst en techniek lopen synchroon
Vooruitlopend op die resultaten vraag ik Joop Gravesteijn (zie kader) hoe nauwkeurig híj denkt dat Mesdag is geweest bij het schilderen van zijn Panorama. Voordat hij antwoord geeft, laat Joop me graag een prachtig instrument zien, een Chambre Claire Universelle. Joop: “Dit instrument werd door topografen in Nederlands-Indië gebruikt om kaartjes te maken van onontgonnen gebied. Dat triggerde mij: kunstschilders in de 19e eeuw gebruikten dezelfde methode om panorama’s te maken. En dat zie je vaak, dat kunst en techniek synchroon lopen.”

Er is een verschil tussen landmeters en topografen, legt Joop vervolgens uit. Landmeters hielden zich bezig met het opmeten van land en zorgden ervoor dat de onderlinge positie van herkenbare punten juist op de kaart stond. Topografen maakten de kaarten. Ze classificeerden de wegen en de waterlopen en daar gold een andere nauwkeurigheid voor dan voor landmeten. “Met dit kleine instrument konden deze ingenieurs in Nederlands-Indië, die hun opleiding hadden gevolgd in Delft aan de Polytechnische School, makkelijk op pad. Ze zaten op een heuveltop en maakten eenvoudig een panoramaschetsje waarvan ze uiteindelijk een kaart maakten. Zonder dure instrumenten. Mesdag gebruikte voor zijn Panorama weliswaar een cilinder (zie kader) en topografen een Chambre Claire om Nederlands-Indië in kaart te brengen, maar in feite is de techniek hetzelfde.”

Een Chambre Claire of Camera Lucida volgens W.H. Wollaston van P. Berville, TU Delft Library / Bijzondere Collecties, 2000.0220.GEO Foto: Sander van Dam
De Chambre Claire in gebruik Maker onbekend, illustratie van de Scientific American Supplement, January 11, 1879 Bron: Wikipedia

De nauwkeurigheid van Mesdag
Terug naar de vraag hoe nauwkeurigheid Mesdag was. Joop: “Ik denk dat Mesdag heel nauwkeurig is geweest. Hij zal zijn kerktorens zo exact mogelijk gepland hebben. Hij wilde het zicht op Scheveningen vastleggen voordat het Seinpostduin gesloopt zou worden en dat wilde hij zo goed mogelijk doen. In die tijd kon de schilder zich daarmee profileren ten opzichte van andere kunstenaars. Tegenwoordig kan een schilder zich meer artistieke vrijheid veroorloven. Een foto is zó gemaakt en geeft een exacte weergave van de werkelijkheid. Die werkelijkheid is daardoor tegenwoordig niet zo interessant meer om te schilderen.” 

Sneller, beter en goedkoper
Met de nauwkeurigheid van Mesdag zit het volgens Joop dus wel goed. Maar terwijl veel schilders in de tijd van Mesdag, mede ten gevolge van de uitvinding van de fotografie, steeds impressionistischer te werk gingen, zorgde technologische vooruitgang in de twintigste eeuw binnen het landmeten juist voor een vergemakkelijking van het werk. Joop: “De nauwkeurigheid van het meten is eigenlijk altijd goed geweest, daar viel niet zoveel winst meer te behalen. Maar de camera is verbeterd, er zijn digitale technieken bij gekomen en er is betere toegepaste wiskunde. Deze drie factoren hebben ervoor gezorgd dat bijvoorbeeld Google Maps iedere minuut een foto kan laten maken en kan reproduceren. Het principe is hetzelfde maar de apparatuur is sneller, beter en nu veel goedkoper.” 

Heeft Joop het bij het rechte eind? Was Mesdag inderdaad nauwkeurig? Bezoek de tentoonstelling en bekijk de resultaten van het experiment. In een begeleidende film kun je zien hoe deze ‘landmeting in het verleden’ in z’n werk ging en geven Ramon en zijn studenten toelichting.

/* */